Четирите стилови на приврзаност кај возрасните: сигурна, анксиозна, избегнувачка и дезорганизирана

Постојат четири стилови на приврзаност: сигурен, анксиозен, избегнувачки и преплашено-избегнувачки, кој често се нарекува дезорганизиран. Тие опишуваат како реагираш кога бараш блискост, кога се плашиш дека ќе ја изгубиш или кога те гуши. За твојот стил одлучуваат две работи: колку се плашиш од отфрлање и колку лесно ти е да се потпреш на некого.

Звучи апстрактно, затоа овој текст останува конкретен. Ќе прочиташ од каде доаѓаат стиловите на приврзаност, како изгледа секој од нив во обичен ден, три ситуации во кои четирите стила реагираат сосема различно и што навистина помага ако се препознаеш во некој од несигурните стилови.

Од каде доаѓаат стиловите на приврзаност

Теоријата на приврзаност започнала со британскиот психијатар Џон Боулби. Во педесеттите и шеесеттите години тој тврдел дека бебињата се раѓаат со систем што ги држи блиску до оние што се грижат за нив. Кога детето се чувствува загрозено, системот се вклучува и детето бара утеха. Кога утехата ќе дојде, системот се смирува.

Психологот Мери Ејнсворт од тоа направила истражување. Во експеримент познат како Непозната ситуација, таа набљудувала како едногодишни деца реагираат кога родителот накратко ќе излезе од собата и ќе се врати. Некои плачеле и брзо се смирувале. Други речиси и да не реагирале. Трети останувале лути и неутешни, дури и во прегратка. Подоцна Мери Мејн и Џудит Соломон додале четврта група: деца со збунети реакции, како истовремено да сакаат да пријдат и да заминат.

Во 1987 година Синди Хејзан и Филип Шејвер покажале дека возрасните слични обрасци ги пренесуваат во љубовните врски. Неколку години подоцна Ким Бартоломју и Леонард Хоровиц ги опишале четирите стила кај возрасните што денес ги знаат повеќето луѓе. Оттогаш истражувачите приврзаноста главно ја мерат со две скали наместо со строги фиоки.

Една важна напомена однапред: твојот стил не е пресуда за твоето детство. Раните искуства се важни, но важни се и подоцнежните врски, пријателствата, загубите и твојот темперамент.

Две скали, четири стила

Првата скала е анксиозноста во приврзаноста. Таа мери колку се грижиш дека некој ќе те напушти, ќе те отфрли или ќе те сака помалку отколку што го сакаш ти. Втората е избегнувањето во приврзаноста. Таа мери колку ти е непријатно во блискост и кога треба да се потпреш на некој друг.

Кога ќе ги споиш двете скали, добиваш четири комбинации:

Бидејќи се работи за скали, никој не е сто проценти само еден стил. Двајца луѓе со анксиозен стил можат многу да се разликуваат: едниот е малку несигурен на почетокот на врската, другиот се грижи постојано. Можеш да бидеш и блиску до границата меѓу два стила. Затоа описот на еден стил е секогаш скица, а не портрет.

Четирите стила одблизу

Сигурна приврзаност

Луѓето со сигурен стил главно веруваат дека на оние што ги сакаат им е грижа за нив. Можат да бидат блиску без да се чувствуваат заробено и сами без да се чувствуваат напуштено. Кога партнерот ќе замине за викенд со пријатели, им недостига и истовремено уживаат во слободната вечер.

Сигурен не значи совршен. И сигурно приврзаните луѓе се љубоморни понекогаш, се лутат по кавга и имаат лоши денови. Разликата е што побрзо закрепнуваат и полесно кажуваат што се случува. „Вчера се почувствував малку запоставено, може ли да зборуваме за тоа?“ е многу сигурна реченица.

Анксиозна приврзаност

Кај анксиозниот стил, кој се вика и анксиозно-преокупиран, блискоста е многу важна и изгледа како лесно да се губи. Твоето внимание оди кон ситните знаци: пократка порака, поинаков тон, партнер што делува отсутно. Штом ќе почувствуваш оддалеченост, сакаш брзо да го вратиш контактот.

Анксиозно приврзаните луѓе често се топли, верни и многу чувствителни на тоа како се чувствуваат другите. Тешкото е што нивниот мир многу зависи од другиот. Доцен одговор може да ја расипе цела вечер. Токму на тој момент му посветивме посебен текст: зошто доцниот одговор толку боли кај анксиозната приврзаност.

Избегнувачка приврзаност

Кај избегнувачкиот стил, кој се вика и отфрлачко-избегнувачки, независноста делува безбедно, а премногу блискост како притисок. Избегнувачките луѓе често делуваат мирно, способно и самостојно. Проблемите повеќе сакаат да ги решаваат сами и им е непријатно кога некој емотивно ќе се потпре на нив.

Тоа не значи дека не им е гајле. Истражувањата укажуваат дека и тие чувствуваат стрес во врските, но го потиснуваат или го пренасочуваат во практични работи. Кога разговорот ќе стане емотивен, избегнувачката личност одеднаш почнува да зборува за организација, ја менува темата или мора итно да оди на трчање.

Преплашено-избегнувачка или дезорганизирана приврзаност

Преплашено-избегнувачкиот стил спојува висока анксиозност со високо избегнување. Сакаш блискост и се плашиш од неа. Кога некој ќе ти се приближи, дел од тебе се опушта, а друг дел се подготвува за разочарување. Кога некој ќе се оддалечи, силно ја чувствуваш загубата, а сепак можеби и олеснување.

Затоа врските можат да личат на ролеркостер, и за тебе и за луѓето околу тебе. Една недела многу споделуваш, следната ти треба растојание и ни самиот не знаеш зошто. Овој стил често е поврзан со искуства во кои луѓето што требало да даваат утеха биле и извор на напнатост. Не е секогаш така и никогаш не е причина за срам.

Три секојдневни моменти, четири реакции

Стиловите стануваат појасни кога ќе ги видиш на дело. Еве три обични ситуации и како би можел да реагира секој стил. Веројатно ќе се препознаеш во повеќе од една реакција, и тоа е нормално.

Партнерот ја откажува петочната вечер

Петок, пет часот. Партнерот пишува: „Извини, сосема сум уништен, може ли вечерата да ја поместиме за недела?“

Човекот со сигурен стил е за момент разочаран, одговара „Штета, но во ред. Одмори се“ и нарачува пица. Човекот со анксиозен стил ја чита пораката три пати. Дали е навистина умор? Дали нешто не е во ред? Испраќа втора порака со прашање дали е сè во ред и цела вечер го држи телефонот при рака. Човекот со избегнувачки стил чувствува главно олеснување поради слободната вечер и испраќа палец горе. Можеби воопшто не забележува дека другиот се надевал на потопла реакција. Човекот со преплашено-избегнувачки стил најпрвин се чувствува повредено, потоа одлучува дека и онака не сакал да оди, а остатокот од вечерта се прашува дали ова е почеток на крајот.

Кавга поради садовите

Всушност не станува збор за садовите. Станува збор за чувството дека правиш повеќе од другиот. Гласовите стануваат малку погласни.

Човекот со сигурен стил останува во разговорот и кога е непријатно, и можеби вели: „Почнувам да се нервирам, да направиме пет минути пауза?“ Човекот со анксиозен стил сака тоа да го реши веднаш. Паузата му делува како напуштање, па оди по партнерот во другата соба. Човекот со избегнувачки стил се затвора. Замолкнува, го зема телефонот или излегува надвор да си ја „разбистри главата“. За него тоа е начин да го зачува мирот. Човекот со преплашено-избегнувачки стил можеби се колеба меѓу двете: најпрвин инсистира на решение, а потоа одеднаш вели „остави, не е важно“ и целосно се повлекува.

Третата средба поминува одлично

Запознал си некого. Третата средба е прекрасна, зборувате до полноќ, а таа личност вели: „Навистина ми се допаѓаш.“

Човекот со сигурен стил чувствува радост, малку трема и се радува на следната средба. Човекот со анксиозен стил чувствува бран среќа што брзо се претвора во напнатост. Сега има нешто што може да се изгуби. Почнува да размислува како да не го расипе тоа. На човекот со избегнувачки стил другата личност исто така му се допаѓа, но реченицата пристигнува како притисок. Следните денови одговара малку побавно и предлага помалку планови. Човекот со преплашено-избегнувачки стил го чувствува токму тоа привлекување и туркање истовремено. Доцна навечер испраќа нешто многу нежно, а следниот ден не одговара.

Во сите три моменти фактите се ситни. Разликата е во она што секој стил очекува дека ќе се случи понатаму.

Кој е мојот стил на приврзаност?

Повеќето луѓе можат да добијат прва слика ако ги погледнат своите реакции во напнати моменти, а не во мирни. Кога сè е добро, речиси секој изгледа сигурно приврзан. Постави си ги овие прашања:

• Кога некој што го сакаш цел ден е дистанциран, дали главно чувствуваш мир, грижа, олеснување или грижа и олеснување истовремено?
• Дали по кавга сакаш веднаш да зборуваш, најпрвин да бидеш сам или и двете одеднаш?
• Како се чувствуваш кога партнерот ќе ти каже дека му требаш? Топло, гордо, непријатно или заробено?
• Дали ти е полесно да даваш поддршка или да ја примаш?
• Дали твоите врски обично се стабилни, интензивни, дистанцирани или непредвидливи?

Гледај ги и своите обрасци низ подолг период. Дали губиш интерес токму кога некој ќе стане достапен? Дали често имаш чувство дека тебе ти е повеќе грижа отколку на другиот? Дали пријателите те опишуваат како независен, премногу врзан или тешко читлив? Таквите забелешки кажуваат повеќе од една лоша недела.

Ако во твоите одговори многу простор зазема вртењето на мислите во круг, можеби ќе се препознаеш и во нашиот текст за знаците дека премногу размислуваш. Анксиозната приврзаност и прекумерното размислување често одат заедно, особено ноќе.

Можеш да го направиш и нашиот бесплатен тест за стил на приврзаност. Ги мери двете скали одделно, а потоа покажува кој од четирите стила најдобро одговара на твоите одговори.

Кога два стила ќе се сретнат во врска

Твојот стил не постои сам за себе. Најдобро се гледа во комбинација со стилот на друга личност.

Двајца сигурни партнери без многу труд си даваат простор и блискост. Сигурниот партнер со текот на времето може и да му помогне на несигурниот партнер да се смири, едноставно со тоа што е предвидлив и љубезен.

Најпозната комбинација е анксиозен и избегнувачки. Анксиозниот партнер бара контакт, избегнувачкиот се чувствува притиснато и се повлекува, а тоа го тера анксиозниот да бара контакт уште повеќе. Двајцата се обидуваат да се чувствуваат безбедно, само на спротивни начини. Многу парови со години остануваат во тој круг и не гледаат дека станува збор за образец, а не за судир на карактери.

Двајца анксиозни партнери ја разбираат потребата за блискост еден кај друг, но можат и меѓусебно да си ги разгоруваат грижите. Двајца избегнувачки партнери ретко се гушат, но важните чувства лесно остануваат неизречени, сè додека врската не почне повеќе да личи на заеднички стан со цимер. За преплашено-избегнувачкиот партнер секоја комбинација може да биде интензивна, затоа што желбата за блискост и поривот за бегство постојано се сменуваат.

Ниту една од тие комбинации не е осудена на пропаст. Помага образецот заедно да го препознаете и да го именувате во мирен момент: „Кога ти замолкнуваш, јас бркам по тебе. Кога бркам по тебе, ти замолкнуваш уште повеќе. Да пробаме поинаку?“

Може ли стилот на приврзаност да се промени?

Да. Стиловите на приврзаност се прилично стабилни, но не се непроменливи. Истражувачите зборуваат за стекната сигурност кај луѓе што пораснале со несигурна приврзаност, а подоцна станале посигурни благодарение на врски, пријателства, терапија или сопствено размислување.

Промената обично доаѓа во мали чекори. На повеќето луѓе им помага ова:

1. Забележи го моментот кога твојот систем се вклучува. Чукање на срцето кога пораката останува без одговор или силна желба да заминеш кога некој ќе ти се приближи. Кога ќе го именуваш („ова е мојот аларм за приврзаност“), добиваш малку растојание.
2. Застани пред да направиш нешто. Кај анксиозниот стил тоа значи да почекаш со втората порака. Кај избегнувачкиот стил значи да останеш во собата уште пет минути пред да заминеш.
3. Со едноставни зборови кажи што ти треба. „Ми помага кога ќе ми јавиш дека доцниш“ работи подобро од тестирање дали другиот сам ќе забележи.
4. Вежбај спротивно движење во мали дози. Ако си анксиозен, испланирај вечер само за себе и уживај во неа. Ако си избегнувачки, секој ден сподели едно мало чувство.
5. Поминувај време со сигурни луѓе. Пријатели, колеги или партнер што се стабилни и искрени му покажуваат на твојот нервен систем дека блискоста може да биде безбедна.
6. Побарај поддршка кога образецот е тежок. Ако врските постојано те повредуваат или ако стравот и недовербата го водат твојот живот, психолог или терапевт може да помогне повеќе од кој било текст.

Биди трпелив со себе. Образец што со години ти помагал да се чувствуваш безбедно нема да исчезне за еден месец. Секој пат кога ќе постапиш малку посигурно отколку што се чувствуваш, градиш нова навика.

Што кажува тестот, а што не

Нашиот тест за стил на приврзаност ти дава резултат на двете скали и стилот што најдобро им одговара. Така добиваш зборови за она што го чувствуваш и почетна точка за искрен разговор со себе или со партнерот.

Има и јасни граници. Тестот опишува како моментално обично чувствуваш и реагираш, врз основа на твоите сопствени одговори. Не е дијагноза и не кажува ништо конечно за твојата врска или за твоето минато. Одговорите можат да се поместат поради твојата сегашна врска, расположението таа недела или неодамнешна разделба. Многу луѓе по една година добиваат малку поинаков резултат, особено по период на промени.

Користи го резултатот како мапа, а не како етикета. Ако сакаш да видиш како сакаш и на други начини, тестот за љубовен стил е добар следен чекор. А ако тестот за приврзаност го повториш за неколку месеци, можеби ќе видиш дека нешто се поместило.

Да знаеш кој стил на приврзаност го имаш не менува кој си. Но ти помага да разбереш зошто некои моменти изгледаат толку големи и ти дава избор како ќе одговориш на нив. Токму со тој избор почнува најголемиот дел од промената.